Sabitfikir
Künye | Yazarlar | Giriş Yap
sabitfikir - dergi

Eleştiri

Eleştiri

Bellek çatlağını bulur



Toplam oy: 148
Tom McCarthy // Çev. Çiğdem Erkal İpek
Jaguar Kitap
Neleri unutmayı tercih ederiz, hatırladıklarımız nelerdir, nasıl akılda kalırlar?

Unutma, hatırlama, hafıza kaybı sinema ve edebiyatın sık işlenen konularından. Örneğin 2000’li yıllarda anaakım sinema hattından tamamen ayrılmadan bu konuyu işleyen Memento, Vanilla Sky ve tabii öncesinde Abre Los Ojos ilgi uyandıran yapımlardandı. Bu filmler uzak geçmişi hatırlarken yakını hatırlayamamak, rüyalardan uyanamamak, bir ânı daha önce yaşadığımız duygusunu kuvvetle hissetmek üzerine az çok kafa yoran ama ana eksenlerinde kendi kurgusal hikayelerine, buluşlarına, sinemasal sürprizlerine odaklanan filmlerdi. Bu fimlerdekine benzer biçimde hatta belki de daha yoğun olarak, bu gibi sorular sorduran pek çok anlatıya denk gelmişizdir çoğumuz: Neleri unutmayı tercih ederiz, hatırladıklarımız nelerdir, nasıl akılda kalırlar? 

 

Rüyaları neden bazen hemen unutur bazense yıllarca hatırlarız. Bir anı daha önce yaşadığımız hissinin, bu kuvvetli hissin nedenini hepimiz muhtemelen sorgulamış, düşünmüşüzdür. Yakın zamanda yayımlanan iki kitapta da bu konular bir kez daha karşımıza çıkıyor; hatırlama, unutma, zihin, hafıza, kalanlar, bulduklarımız, kaybettiklerimiz gibi meseleler bir kere daha bu sularda derinleşme isteği uyandırıyor. Laura van der Berg’in Bul Beni’si hafıza kaybını ölümcül bir salgın hastalık olarak kurgulayıp bununla birlikte “kapatılma” üzerine de düşündürürken Tom McCarthy’nin Türkçedeki ikinci romanı Kalan tek bir karakterin yani anlatıcısının hatırlayamadıkları, yapamadıkları, öğrenmek zorunda kaldıkları üzerinde duruyor. Hikayeleri ve kurguları elbette farklı bu iki metin okurun zihnini de kurcalayıp bir şeylerin hatırlanmasına vesile oluyor.

 

 

Kalan’ın isimsiz anlatıcısının hayatını kazadan önce ve kazadan sonra diye bölebiliriz. Kazadan sonra ona ne kalıyor? Her şeyden önce, romanın daha başında kaza nedeniyle yüklü bir tazminat alacağını öğreniyoruz. Ancak ona gelen bu para ondan gidenleri telafi etmeye, ona kalanları çoğaltmaya ya da hafifletmeye yetecek mi? Anlatıcının kaybettiği sadece hafızası ve anıları değil, bazen en basit şeyleri yeniden yapmaya çalışması gerekiyor, yeniden öğrenmesi gerekiyor. Havuç yemek mesela ya da yürümek belki. “Normal şartlarda insan yüzmeyi, anadilini ve tenisi öğrendiği gibi öğreniyor yürümeyi. Bunu nasıl yaptığınızı hiç düşünmeden yapıyorsunuz: Kelimenin gerçek anlamıyla yürümeye düşe kalka başlıyorsunuz. Ben yürüme dersleri almak zorunda kaldım.”

 

Hayat tekrarların tekrarlarından ibaret ama işte tekrar eden bütün o her şey bir anda uçup gitse size kalan ne olacak? Biraz da bu soruyu sorduruyor okuyana; gündelik hayatta hiç sorgulamadan yaptığımız şeyler var, belki gözü kapalı yapabileceğimiz, yaparken hiç düşünmediğimiz şeyler. Başlangıçta zorla öğrensek de zamanla hiç düşünmeden gözü kapalı gittiğimiz yollar, kendiliğinden, öyle vardığımız adresler, farkında olmadan tuşladığımız telefon numaraları vb. Kahramanımızın bunların bazılarını yitirmiş ve elinde kalanlardan bir şeyler kurmak istiyor, gerçek bir şeyler. Kazanın tazminatı olarak eline geçen parayı kullanacak bunun için ve bir süre ne yapacağını düşünüyor. Farklı öneriler ve seçenekler var ancak onca şey arasında ne yapmak istediğine bir anda, tuvaletteyken karar veriyor. Arkadaşının evindeki tuvalette, duvardaki çatlağa bakarken. Ve bunu birkaç sayfa boyunca anlatıyor: “Başımı odadan içeri soktum. Bir tuvaletti. İçeri girerek kapıyı arkamdan kilitledim. Ve olan oldu: Kaza dışında, tüm hayatımın en önemli olayı. […] Dejavu hissi çok güçlüydü. Daha önce de böyle bir yerde bulunmuştum, aynı bunun gibi bir yerde, bu çatlağa bakmıştım; aynı aynanın yanındaki gibi kıvrıla kıvrıla uzanan bir çatlağa. […] Tüm bunları çok iyi anımsıyordum ama içinde bulunduğum bu yerin, bu dairenin, bu banyonun nerede olduğunu bir türlü hatırlayamadım. […] Faydası yoktu. Bu hatırayı hiçbir yere oturtamıyordum. […] Tam o anda paramla ne yapmak istediğimi de biliyordum artık. O alanı yeniden inşa edip yeniden kendimi gerçek hissedebilmek için oraya girecektim.” 

 

Çatlaklar, kıvrımlar ona yol gösteriyor. Bu çatlağa bir şekilde sızıyor ya da çatlaktan sızanlar onun hafızasındaki yarıkları kapatıyor. Kendi içine dönen kıvrımlarda hayatın tekrarlarını, o sonsuz döngüyü yakalamaya çalışıyor. Kıvrımlar gibi soru işaretleri de var. Sekiz buçuk milyon sterlin tazminat alacağını öğrendiğinde buçuğu yadırgarken ve fazlalık görürken 8 rakamını rahatlatıcı buluyor: “Sekiz mükemmel, muntazamdı: Ebediyen kendisine dönen kıvrımlı bir rakam.” Kendi içinde dönüp durmak, aynı kıvrımları takip edip aynı noktaya varmak, sekizin sonsuzluğu hayatın sürüp gidişi gibi sanki. Ama işte film anlatıcımız için bir noktada kopmuş, sekizi birbirine yani kendisine bağlayan kıvrımlarda bir çatlak oluşmuş ya da bir kopukluk var ve içeriye başka şeyler doluyor belki. Kazanın hemen sonrasında kendi üzerindeki denetimsizliği, hafızasızlığını, filmin kopuşunu dahası filmin anlamsızlığını/eksikliğini şu örnekle anlatıyor: “Başka bir geçmiş, başka bir dizi olay olabilirdi. Hani bazen bir karışıklık olur da fotoğrafçıdan başkasının tabedilmiş tatil fotoğraflarını alır ya insan… Öyle olsa da bunu bilemez veya umursamaz, onları da aynı şekilde kabul ederdim.”

 

Hangi filmleri banyo ettireceğimizi, hangi geçmişi yaşayacağımızı kim seçiyor? Kim çekiyor o fotoğrafları, anıları kim yazıyor? Kim tutuyor kayıtları? Anlatıcının soruları zihnimizin çatlaklarından sızıyor ve kendi yoluna gidiyor; bizse kalanlarla devam ediyoruz.

 

 

 


 

 

* Görsel: Seda Mit

 

 

Yorumlar

Yorum Gönder

Yeni yorum gönder

Diğer Eleştiri Yazıları

Ayşe Erbulak’ın yakın bir zaman önce çıkan son romanı Cinayet Sınıfı Başkanı, çocukluklarında büyük travmalar yaşamış ve bunu aşamamış ve hayatlarını da bu unut(a)mayışın üzerine kurmuş üç kişinin hikayesi; tabii, her şeyin üstünü örten bir cinayetin söz konunu olduğunu da ekleyelim...

Altı çizilen anlar, üstü karalanan anılar hep o durumun içindeki detaylarla özdeşir; kokular, renkler, hareketler, sesler… Hafızamızda yer eden tüm hikayeler kendi ayrıntılarını taşır. Yemek de o ayrıntıların belki de en önemlilerinden biri. Üstelik yalnızca hikayeye değil, hikayede geçen önemli/önemsiz karakterlere de bir anlam, hafızaya kazınacak bir özellik ekler.

Dünya dönmeye devam ettikçe bazı kelimelerin insanın yüreğine koyduğu o sızı asla bitmeyecek; bugün bile dilimizde acısıyla duran o kelimelerden biri “sürgün.” Gidilen yer, insanın hayatını devam ettirdiği koşullar, kurduğu düzen, başına gelen iyi şeyler, peşi sıra yürüyen şans, her şeyin yolunda gittiğini ve artık hayatın iyi ve stabil olduğunu düşünsek dahi sürgün, sürgündür.

Thomas Mann, alfabenin doğuşuna ilişkin “Kanun” adlı kısa hikayesinde anlatıyor: Tanrı, Musa’dan 10 emrini dünyadaki her insanın anlayabileceği biçimde iki tablete oymasını ister. Fakat Musa işin içinden bir türlü çıkamaz; Mısır’da ve Akdeniz bölgesinde kullanılan semboller, emirleri aktarma konusunda yetersiz kalmaktadır çünkü.

Sanırım bu yılın ilk aylarıydı; Selçuk Demirel bir röportajında son aylarını satırların altını çize çize, notlar ala ala Kara Kitap’ı okuyarak geçirdiğini, desenler çizip alıntılar seçtiğini belirtiyor, Orhan Pamuk’la işbirliğinin müjdesini veriyordu.

Söyleşi

Gökhan Dumanlı ile söyleşi:



"Zarafet ölmedi, görgüsüzlük popüler oldu."


Ece KARAAĞAÇ

 

ŞahaneBirKitap

Hayal edin. Bir mutluluk ve özgürlük hayali olsun ama bu. Bireysel, hatta bencilce isteklerinizi de kapsasın, tüm dünyayı ve insanlığı da içine alsın. Geleceğe dikin gözünüzü, tüm tarihi, geçmişi, mitleri, efsaneleri, masalları da koyun çantanıza. Sıkıcı olmayı unutun ama, eğlenceli, alaycı, neşeli, uçucu bir hayal dünyası kurun...

FikriSabit

Fikri Sabit, Ursula K. Le Guin'le aynı fikirdedir ey okur, edebiyat her zaman küçük bir kalabalığın ilgisini çeker, geriye kalan, kitlesel olan her şey doğası gereği poptur, piyasadır.

Geçtiğimiz hafta iki edebiyat dergisi –İzafi Dergisi ile Sarnıç Öykü-, kapandığını açıkladı arka arkaya. Hemen hemen aynı anda gelen bu iki haberin, bizim edebiyat ortamımız için bir haber değeri yok, maalesef. Ne de olsa edebiyat dergisi dediğimiz, kısacık bir ömre daha doğarken hapsolmuş, solgun bir heves demek bu ülke topraklarında. Bunda hepimiz hemfikiriz.